Seramik atölyesi işleten birine "Geçen ay ne kazandın?" diye sorun, çoğu zaman biraz düşünür. Kasaya bakıyor, gelen aidatlar belli. Ama o ay gelen kilin ne kadarı o ayın işine gitti, sırları ne zaman aldı, fırın kaç kez yandı, elektrik faturasının ne kadarı fırındandı? Cevap genelde şöyle bir şey oluyor: "Şöyle böyle işte, idare ediyoruz."
Sanatçılar için para konuşmak zaten zordur. Birçoğu atölyeyi işletmek için açmadı, sevdiği işi yapmak için açtı. O yüzden fiyatlandırma çoğu zaman birkaç arkadaşın ne aldığına bakılarak yapılır, malzeme de "aidata dahil" diye yazılır. Sonra öğrencinin biri bir ayda yedi büyük vazo çıkarır, öbürü iki küçük kâse, ikisi de aynı parayı öder.
Dahil olan şey nereye kadar dahil
"Malzeme dahil" demek öğrenciye çok rahat gelir, satması da kolaydır. Yalnız bu cümleyi söylerken neyi taahhüt ettiğinizi hesaplamış olmanız lazım. Yağlı boyada bir öğrenci için ne kadar tüp gider? Bir ayda kaç tuval? Akrilikle başlayıp yağlı boyaya geçen öğrencinin maliyeti kaç katına çıkıyor?
Bunu bir kez, bir dönem için kaba da olsa hesaplayın. Dönem başında aldığınız malzemenin toplam tutarını o dönemki öğrenci sayısına bölün. Çıkan sayıya bakıp aidatınızın gerçekte ne kadarını sanatçı emeğine ayırabildiğinizi görün. Bazı atölye sahipleri bu hesabı yapınca, çok çalıştıkları hâlde neden bir türlü para biriktiremediklerini anlıyor.
Ayrı kalem olunca ne değişiyor
Temel malzeme aidatın içinde kalabilir, öğrenci kurşun kalemi ya da eskiz kâğıdı için ayrıca ödeme yapmak istemez. Ama pahalı olan ya da kişiye göre çok değişen kalemleri ayırmak iki açıdan iyi gelir. Birincisi siz gerçek maliyeti görürsünüz. İkincisi öğrenci kendi kullandığının bedelini öder, başkasının büyük heykelini finanse etmez.
Dönem başında tek seferlik bir malzeme ücreti alınabilir. Ya da öğrenci kendi malzemesini getirir, atölye de toplu aldığı için isteyene satar. Seramikte kil kiloyla, fırınlama parça başına hesaplanabilir. Hangi yöntemi seçerseniz seçin, kayıt sırasında söyleyin. Üçüncü dersin sonunda "Bu arada tuvalleri siz alacaksınız" demek hoş bir sürpriz değildir.
Toplanan malzeme ücretlerini aidatlarla aynı listede tutmayın. Kim malzeme ücretini ödedi, kim ödemedi ayrı görünsün. Bir de aldığınız malzemeleri gider olarak bir yere yazın. Fişi kutuda biriktirip yılda bir mali müşavire vermek de bir yöntem, ama o yöntemle ay sonunda atölyenin durumunu göremezsiniz.
Atölye saatleri ve açık günler
Sanat atölyelerinde bir de öğrencinin ders dışında gelip çalıştığı saatler vardır. Bir kursiyer cuma öğleden sonra "Biraz daha çalışabilir miyim?" diye sorar, tabii ki dersiniz. Sonra bu haftada iki güne çıkar. Salonu ısıtıyorsunuz, boyasını kullanıyor, hoca da orada. Hiçbir şey ödemiyor, çünkü kimse bir kural koymamış.
Burada da kuru bir para hesabı yapmak hoş durmuyor, biliyoruz. Yalnız çok çalışan öğrenciyi engellemeden düzen getirmek mümkün. Açık atölye günleri belirleyin: "Cumartesi 14.00-17.00 atölye tüm öğrencilere açık, hoca rehberlik etmez, malzemeyi kendiniz getirirsiniz." Ek bir paket de olabilir. Öğrenci de sınırı bilir, siz de kendinizi sömürülmüş hissetmezsiniz.
Tek seferlik atölyeler
"Pazar günü bir sürahi yap" tarzı bir günlük atölyeler son yıllarda çok popüler. Kazancı iyi görünüyor, çünkü tek seansta on iki kişiden tam ücret alıyorsunuz. Ama bir de arkasındaki işi hesaplayın: hazırlık, malzeme, kuruma için raf yeri, ardından fırınlama, sonra herkesin parçasını teslim etmek için telefon trafiği. Üç hafta sonra hâlâ "Vazom hazır mı?" diye yazan biri çıkıyor.
Bu atölyelerde para peşin alınmalı. Rezervasyon yapıp gelmeyenler kontenjanı yakar ve malzemeyi çoktan hazırlamışsınızdır. Kayıt formuna basit bir iptal kuralı koyun. Tamamlanan işin teslimini de belli bir tarihe bağlayın, yoksa atölyenizin rafı bir süre sonra kimsenin almaya gelmediği parçalarla dolar. Ki seramikçilerin en sessiz dertlerinden biridir bu.
Fiyatı ne zaman güncellemeli
Sanatçıların en zorlandığı konu bu galiba. Bir öğrenciniz üç yıldır geliyor, sizinle yaşlandı neredeyse. Kil fiyatı iki katına çıktı, kira arttı, ama ona "Bu dönem fiyat değişti" demeye diliniz varmıyor. Sonuç, en eski öğrencinizin en düşük fiyatı ödediği bir atölye. Yeni gelenler onu duyduğunda da işler daha tatsız bir hâl alıyor.
Fiyatı yılda bir, her zaman aynı dönemde güncelleyin. Örneğin her eylül. Bunu baştan söylemiş olursanız artık bir sürpriz olmaz, takvimde bir olay olur. Haziranda küçük bir mesajla duyurun: "Eylül döneminde atölye ücretimiz şu olacak. Malzeme ve kira artışını kısmen yansıtıyoruz, sizin için bilmek isteyeceğimizi düşündük." Üç ay önce söylenen bir zamma kimse kızmıyor. Birinci haftanın sonunda söylenene kızıyor.
Eski öğrenciler için bir geçiş düşünebilirsiniz, ama kalıcı bir ayrıcalık yapmayın. Üç ayrı fiyat tarifesi yönetmek hem size yük hem de eninde sonunda söz konusu olacak bir haksızlık hissi.
Kaç para istemeniz gerektiğini bulmak için rakibinize bakmak tek yöntem olmamalı. Atölyenizin bir aylık giderini, sizin gerçekten ayırdığınız saatleri ve bir atölye sahibi olarak kazanmak istediğiniz parayı yan yana koyun. Bazen sonuç sizi şaşırtır, çünkü yıllardır aslında kendi emeğinizi saymadan fiyat veriyorsunuzdur. Bu hesabı yapmak, sevdiğiniz bir işi ticarete dökmek demek değil. Bu işi sevmeye devam edebilmenin şartı.
Sergi ve satış
Yıl sonu sergisi yapıyorsanız bunun da bir maliyeti var. Çerçeve, baskı, davetiye, ikram, yer kirası. Öğrenciler işlerini satarsa payınız ne olacak, hiç almayacak mısınız? Bunları konuşmak sizi ticari biri yapmaz, sadece eylül ayında yeniden aynı noktadan başlamanızı önler.
Ay sonunda neye ne harcadığınızı gördüğünüzde kararlarınız değişiyor. Belki bir branşı büyütürsünüz, belki kurs fiyatını yıllardır ilk kez güncellersiniz. Belki de sadece biraz daha rahat uyursunuz.